Prehistorie

De prehistorie of oertijd is de benaming voor het vroegste tijdperk in de menselijke geschiedenis. Alles wat er bekend is over de prehistorie, is gebaseerd op archeologische vondsten. Directe geschreven bronnen zijn er niet, omdat het schrift nog niet bestond.

We duiden het begin van de prehistorie doorgaans aan als het moment waarop de mensachtigen, zoals de Homo Erectus of Neanderthalers en later de Homo Sapiens, op aarde verschenen, pakweg drie tot vijf miljoen jaar geleden. Sommige historici  hanteren het moment waarop mensen gereedschap begonnen te gebruiken als beginpunt. Volgens die definitie zou de prehistorie duren van 2,5 miljoen jaar geleden tot 100 voor Christus.

De prehistorie is opgedeeld in deze perioden:

  • Steentijd
    • Oude Steentijd (Paleolithicum - 2,5 mln tot 10.500 v.C.)
    • Middensteentijd (Mesolithicum - 10.500 tot 5.300 v.C.)
    • Nieuwe Steentijd (Neolithicum - 5.300 tot 3.200 v.C.)
  • Bronstijd (3.200 tot 800 v.C.)
  • IJzertijd (800 tot 12 v.C.)

NEDERLAND IN DE PREHISTORIE

De Nederlandse prehistorie wordt gedateerd van 250.000 tot 350.000 jaar geleden. De oudste vondsten als vuursteen en pijlspitsen dateren uit deze periode. De eerste sporen van mensen in Nederland zijn afkomstig van Neanderthalers. De eerste moderne mensen, de Homo Sapiens, verschenen pas aan het einde van de laatste ijstijd, vlak voor het begin van de Middensteentijd.

Een jachtkamp in Friesland van circa 8.000 jaar geleden is het eerste teken in Nederland dat er diverse stammen leefden. Zij leefden hoogstwaarschijnlijk van de vele watervogels en vissen uit de talloze beken, meertjes en veengebieden. Nederland was in de Middensteentijd namelijk grotendeels een moerasdelta.
Vondsten en sporen van boerderijen suggereren dat rond 5.300 v. Christus de eerste landbouwers het gebied introkken. Rond 4.100 voor Christus ontstond de Trechterbekercultuur. Die liet veel zichtbare sporen na, zoals de hunebedden.

De Bronstijd begon ongeveer 2.000 jaar voor Christus in Nederland, dat suggereren vondsten als stenen aambeelden en koperen tongdolkjes. In die tijd trokken Keltische stammen het gebied binnen. Soms verdreven ze de oorspronkelijke bevolking, soms vermengden ze zich ermee. In de eerste paar eeuwen voor Christus vielen Germaanse stammen het land binnen. Dat was eveneens de periode waarin in Nederland de ijzertijd aanbrak.

OPMERKELIJKE ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN UIT DE PREHISTORIE

Als een archeoloog iets vindt uit de prehistorie, dan is het meestal een werktuig, wapen, gebruiksvoorwerp, munt of sieraad. Toch zijn er enkele grote bouwwerken gevonden die de tand des tijds hebben doorstaan.

STONEHENGE

Eén van de meest bekendste is Stonehenge. Historici en archeologen denken dat de bouw van het megalithische monument 2.300 jaar geleden werd afgerond. Opmerkelijk is dat Stonehenge waarschijnlijk over een periode van ruim 6.000 jaar is gebouwd. Zo zijn er paalkuilen daterend van 8.000 jaar voor Christus gevondenen is er circa 3.100 voor Christus een cirkelvormige verhoging met een gracht aangelegd. De bewerkte staande stenen werden pas tussen 2.600 en 2.400 geplaatst. De meeste historici geloven dat Stonehenge diende als een begraafplaats voor een dynastie van heersers, hoewel dit nooit bewezen is.

HUNNEBEDDEN OF DOLMEN

Andere voorbeelden van megalithische vondsten zijn  de Nederlands-Deense hunebedden, ook wel dolmen genoemd. Deze bouwwerken bestaan veelal uit drie rechtopstaande stenen met één platte steen als ‘dak’ en werden gebruikt als grafkamers. Soortgelijke bouwwerken zijn door heel Europa gevonden. Dolmen werden gedurende de hele prehistorie opgericht. De Nederlandse hunebedden stammen uit circa 3450 tot 3250 voor Christus.

MENHIRS

Vergelijkbare monumenten zijn de menhirs, bekend uit Astérix en Obelix. Deze lange, verticale stenen werden in heel Europa geplaatst, hoewel de meeste in Frankrijk zijn gevonden. Veel historici denken dat menhirs onderdeel waren van megalithische constructies, zoals Stonehenge, maar de stenen worden ook afzonderlijk gevonden. Wat de functie is, is niet duidelijk. Sommigen denken dat ze als een prehistorische kalender werden gebruikt, terwijl anderen geloven dat het heiligdommen waren voor druïdes of religieuze rituelen. De oudste menhirs dateren van 3.000 voor Christus.

MANNETJE VAN WILLEMSTAD

Een andere, opmerkelijke vondst uit prehistorisch Nederland is het Mannetje van Willemstad. Dit is een poppetje van ongeveer 12,5 centimeter hoog waarvan alleen het gezicht menselijke trekken heeft. Het mannetje werd op 8 meter diepte gevonden tijdens de aanleg van de Volkeraksluizen en stamt uit circa 4.450 voor Christus. De functie ervan is onbekend. Mogelijk diende het als speelgoed of als een ritueel voorwerp. Het mannetje is te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

VENUS VAN WILLENDORF

Een andere prehistorische beeldje is de Venus van Willendorf. Dit 11,1 centimeter grote beeldje werd gevonden in Oostenrijk en stamt uit 24.000 tot 22.000 voor Christus. Opmerkelijk is dat het gemaakt is van kalksteen, een gesteente dat nergens in het gebied te vinden is. Ook de oorspronkelijke functie van dit beeldje is onbekend. Omdat de vrouwelijke geslachtskenmerken overdreven zijn afgebeeld, denken veel historici dat het diende als vruchtbaarheidssymbool.

Het tempelcomplex Göbekli Tepe in het zuiden van Turkije wordt door archeologen gezien als vondst van het millennium.
Archeologen denken op in de Turkse archeologische vindplaats Gȍbekli Tepe een belangrijke ontdekking gedaan. Op een pilaar met inscripties zou namelijk de datum van een grote komeetinslag van bijna 11.000 jaar geleden staan. De ontdekking is gepubliceerd in Mediterranean Archaeology and Archaeometry.
Leidse archeologen hebben botfragmenten die twee jaar geleden in Duitsland werden opgegraven geïdentificeerd. Dat werd deze week bekend gemaakt. De opgegraven botten blijken van een sabeltandtijger te zijn geweest die leefde in de prehistorie. De botten zijn meer dan 300.000 jaar oud.
Alhoewel ze niet de eerste mensensoorten waren op deze aarde, zijn ze wel een van de bekendste soorten: de Neanderthalers. Door de eeuwen heen hebben archeologen verschillende ontdekkingen gedaan over deze mensensoort. Nog altijd worden neanderthaler resten gevonden in Europa. Daarom lichten wij hier vier grote Neanderthaler vondsten uit.
Wetenschappers afkomstig uit Australië en Groot-Brittannië hebben op de schedels van neanderthalers die gevonden zijn in grotten in België en Spanje resten van tandplak gevonden. Het is het oudste tandplak dat ooit geanalyseerd is en hieruit kan worden achterhaald wat onze voorouders aten. De conclusies van het onderzoek zijn gepubliceerd in het blad Nature. 
Wetenschappers afkomstig uit Australië en Groot-Brittannië hebben op de schedels van neanderthalers die gevonden zijn in grotten in België en Spanje resten van tandplak gevonden. Het is het oudste tandplak dat ooit geanalyseerd is en hieruit kan worden achterhaald wat onze voorouders aten. De conclusies van het onderzoek zijn gepubliceerd in het blad Nature. 
In Taiwan hebben Chinese en Canadese wetenschappers het oudste eiwit ooit gevonden in de versteende rib van een dinosaurus. Het gaat om een Lufengosaurus van 195 miljoen jaar oud. Ook werden er sporen van mineralen gevonden.
In Nieuwegein hebben archeologen een vrijwel intact skelet gevonden van ongeveer 6000 jaar oud. Bedrijventerrein Het Klooster blijkt zo een ware schat voor vondsten, nadat er deze mand al tal van botresten, potten en sieraden werd gevonden.
Op het bedrijventerrein van Steenakker, gemeente Breda, zijn tijdens een opgraving sporen uit de prehistorie gevonden. Tijdens een eerder onderzoek tussen 1998 en 2001 zijn in de omgeving van het terrein werden sporen van continue bewoning aangetroffen. Omdat het terrein verder bebouwd gaat worden, is er opnieuw onderzoek gedaan.
Een verzameling van 19 hand- en voetafdrukken is gevonden op een berg in vlakbij de Tibetaanse hoofdstad Lhasa. De afdrukken zijn gevonden in kalksteen, op een locatie ruim vier kilometer boven de zeespiegel. Volgens onderzoek zijn de gevonden hand- en voetafdrukken tussen de 7,400 en 12,700 jaar oud.
Op het plafond van een grot in de Egyptische Sahara is vermoedelijk één van de oudste schilderingen ooit gevonden. Een baby, zijn ouders, twee dieren en een ster zijn te zien op de 5000-jaar oude afbeelding.
In de Libische Sahara zijn stukken aardewerk gevonden van 10.000 jaar geleden. Volgens archeologen tonen de scherven aan hoe in de prehistorie al gebruik werd gemaakt van koken met potten. Dit zou destijds zijn gebruikt voor het bereiden van planten en wilde granen.