Prehistorie

De prehistorie of oertijd is de benaming voor het vroegste tijdperk in de menselijke geschiedenis. Alles wat er bekend is over de prehistorie, is gebaseerd op archeologische vondsten. Directe geschreven bronnen zijn er niet, omdat het schrift nog niet bestond.

We duiden het begin van de prehistorie doorgaans aan als het moment waarop de mensachtigen, zoals de Homo Erectus of Neanderthalers en later de Homo Sapiens, op aarde verschenen, pakweg drie tot vijf miljoen jaar geleden. Sommige historici  hanteren het moment waarop mensen gereedschap begonnen te gebruiken als beginpunt. Volgens die definitie zou de prehistorie duren van 2,5 miljoen jaar geleden tot 100 voor Christus.

De prehistorie is opgedeeld in deze perioden:

  • Steentijd
    • Oude Steentijd (Paleolithicum - 2,5 mln tot 10.500 v.C.)
    • Middensteentijd (Mesolithicum - 10.500 tot 5.300 v.C.)
    • Nieuwe Steentijd (Neolithicum - 5.300 tot 3.200 v.C.)
  • Bronstijd (3.200 tot 800 v.C.)
  • IJzertijd (800 tot 12 v.C.)

NEDERLAND IN DE PREHISTORIE

De Nederlandse prehistorie wordt gedateerd van 250.000 tot 350.000 jaar geleden. De oudste vondsten als vuursteen en pijlspitsen dateren uit deze periode. De eerste sporen van mensen in Nederland zijn afkomstig van Neanderthalers. De eerste moderne mensen, de Homo Sapiens, verschenen pas aan het einde van de laatste ijstijd, vlak voor het begin van de Middensteentijd.

Een jachtkamp in Friesland van circa 8.000 jaar geleden is het eerste teken in Nederland dat er diverse stammen leefden. Zij leefden hoogstwaarschijnlijk van de vele watervogels en vissen uit de talloze beken, meertjes en veengebieden. Nederland was in de Middensteentijd namelijk grotendeels een moerasdelta.
Vondsten en sporen van boerderijen suggereren dat rond 5.300 v. Christus de eerste landbouwers het gebied introkken. Rond 4.100 voor Christus ontstond de Trechterbekercultuur. Die liet veel zichtbare sporen na, zoals de hunebedden.

De Bronstijd begon ongeveer 2.000 jaar voor Christus in Nederland, dat suggereren vondsten als stenen aambeelden en koperen tongdolkjes. In die tijd trokken Keltische stammen het gebied binnen. Soms verdreven ze de oorspronkelijke bevolking, soms vermengden ze zich ermee. In de eerste paar eeuwen voor Christus vielen Germaanse stammen het land binnen. Dat was eveneens de periode waarin in Nederland de ijzertijd aanbrak.

OPMERKELIJKE ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN UIT DE PREHISTORIE

Als een archeoloog iets vindt uit de prehistorie, dan is het meestal een werktuig, wapen, gebruiksvoorwerp, munt of sieraad. Toch zijn er enkele grote bouwwerken gevonden die de tand des tijds hebben doorstaan.

STONEHENGE

Eén van de meest bekendste is Stonehenge. Historici en archeologen denken dat de bouw van het megalithische monument 2.300 jaar geleden werd afgerond. Opmerkelijk is dat Stonehenge waarschijnlijk over een periode van ruim 6.000 jaar is gebouwd. Zo zijn er paalkuilen daterend van 8.000 jaar voor Christus gevondenen is er circa 3.100 voor Christus een cirkelvormige verhoging met een gracht aangelegd. De bewerkte staande stenen werden pas tussen 2.600 en 2.400 geplaatst. De meeste historici geloven dat Stonehenge diende als een begraafplaats voor een dynastie van heersers, hoewel dit nooit bewezen is.

HUNNEBEDDEN OF DOLMEN

Andere voorbeelden van megalithische vondsten zijn  de Nederlands-Deense hunebedden, ook wel dolmen genoemd. Deze bouwwerken bestaan veelal uit drie rechtopstaande stenen met één platte steen als ‘dak’ en werden gebruikt als grafkamers. Soortgelijke bouwwerken zijn door heel Europa gevonden. Dolmen werden gedurende de hele prehistorie opgericht. De Nederlandse hunebedden stammen uit circa 3450 tot 3250 voor Christus.

MENHIRS

Vergelijkbare monumenten zijn de menhirs, bekend uit Astérix en Obelix. Deze lange, verticale stenen werden in heel Europa geplaatst, hoewel de meeste in Frankrijk zijn gevonden. Veel historici denken dat menhirs onderdeel waren van megalithische constructies, zoals Stonehenge, maar de stenen worden ook afzonderlijk gevonden. Wat de functie is, is niet duidelijk. Sommigen denken dat ze als een prehistorische kalender werden gebruikt, terwijl anderen geloven dat het heiligdommen waren voor druïdes of religieuze rituelen. De oudste menhirs dateren van 3.000 voor Christus.

MANNETJE VAN WILLEMSTAD

Een andere, opmerkelijke vondst uit prehistorisch Nederland is het Mannetje van Willemstad. Dit is een poppetje van ongeveer 12,5 centimeter hoog waarvan alleen het gezicht menselijke trekken heeft. Het mannetje werd op 8 meter diepte gevonden tijdens de aanleg van de Volkeraksluizen en stamt uit circa 4.450 voor Christus. De functie ervan is onbekend. Mogelijk diende het als speelgoed of als een ritueel voorwerp. Het mannetje is te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

VENUS VAN WILLENDORF

Een andere prehistorische beeldje is de Venus van Willendorf. Dit 11,1 centimeter grote beeldje werd gevonden in Oostenrijk en stamt uit 24.000 tot 22.000 voor Christus. Opmerkelijk is dat het gemaakt is van kalksteen, een gesteente dat nergens in het gebied te vinden is. Ook de oorspronkelijke functie van dit beeldje is onbekend. Omdat de vrouwelijke geslachtskenmerken overdreven zijn afgebeeld, denken veel historici dat het diende als vruchtbaarheidssymbool.

Volgens nieuw onderzoek zouden de duizenden prehistorische uilplaketten (die in Spanje en Portugal zijn gevonden) een stuk minder ‘heilig’ zijn dan gedacht. Deze plaketten zouden namelijk speelgoed zijn geweest, dat voor en door kinderen werd gemaakt.
Stenen werktuigen zijn veruit de meest voorkomende vondsten op prehistorische sites. Prof. dr. Veerle Rots (Université de Liège) is gespecialiseerd in de microscopische studie van gebruikssporen op die werktuigen. De resultaten van dat onderzoek zijn verbluffend en verschaffen ons nieuwe inzichten in het dagelijkse leven en het technologische vernuft van prehistorische mensen. Op woensdag 7 december geeft Veerle Rots hierover een lezing in het Gallo-Romeins Museum.
Nederlandse archeoloog Femke Reidsma ontwikkelde een nieuwe techniek voor het analyseren van hoe onze voorouders vuur gebruikten.
Eind vorig jaar maakte een team van archeologen bekend dat ze het graf van een prehistorisch babymeisje hadden gevonden in Italië. Recent onderzoek naar de grafgiften hiervan heeft zeldzaam bewijs voor prehistorische babydragers opgeleverd.
Stelling: Ontwikkelingen uit onze diepste prehistorie zijn cruciaal om de grote vraagstukken van deze tijd te begrijpen Zijn sociale ongelijkheid en geweld onlosmakelijk verbonden met menselijke samenlevingen? Was het onvermijdelijk dat mensen onze planeet zouden gaan domineren, koloniseren en uitbuiten ten koste van miljarden andere levende wezens? Wat betekent het om mens te zijn? 
Archeologen van de Cornell Universiteit in New York stuitten in Utah op zogenaamde ghost footprints van jager-verzamelaars die naar schatting zo’n 12.000 jaar oud zijn.
Een paar maanden geleden groeven archeologen 4 graven op van 6.000 jaar oud, in het Gelderse Angeren. Voor wie meer wil leren over deze opgraving, organiseert Rijkswaterstaat op zaterdag 2 juli een open dag op de vindplaats.
Onderzoekers van de Universiteiten van Birmingham en Gent hebben honderden kuilen ontdekt op het Salisbury Plain, de vlakte waar ook Stonehenge ligt. De vondsten zijn het eerste bewijs van menselijke activiteit in het gebied vóór de bouw van Stonehenge.
In Angeren hebben archeologen menselijke resten gevonden die vermoedelijk meer dan 6.000 jaar oud zijn. Er worden in Nederland zelden graven uit deze periode gevonden, wat deze ontdekking extra bijzonder maakt.
In Angeren hebben archeologen menselijke resten gevonden die vermoedelijk meer dan 6.000 jaar oud zijn. Er worden in Nederland zelden graven uit deze periode gevonden, wat deze ontdekking extra bijzonder maakt.
In 2015 werd een groot grafveld uit de tijd van de hunebeddenbouwers ontdekt in het Overijsselse Dalfsen. Het onderzoek naar de vondsten is nu afgerond.
In 2015 werd een groot grafveld uit de tijd van de hunebeddenbouwers ontdekt in het Overijsselse Dalfsen. Het onderzoek naar de vondsten is nu afgerond.