Vlak voor de viering van de zomerzonnewende hebben Britse archeologen een spectaculaire ontdekking wereldkundig gemaakt. Op een heuvelrug, hemelsbreed slechts vijf kilometer verwijderd van Stonehenge, zijn de resten gevonden van een houten monument dat mogelijk de blauwdruk vormde voor de wereldberoemde steencirkel. Volgens onderzoekers van de organisatie Wessex Archaeology was dit monument al 500 jaar vóór de bouw van de iconische steencirkel exact uitgelijnd op de opkomende zon tijdens de zonnewende.

Tekst: Rens van Maasakker

De ontdekking werd gedaan tijdens opgravingen op een terrein van dertig hectare nabij het dorpje Bulford. Hoewel het veldwerk al tussen 2015 en 2017 plaatsvond in opdracht van het Britse Ministerie van Defensie, duurde het bijna tien jaar om alle data, metingen en vondsten grondig te analyseren en te dateren.

De vondst: paalkuilen vol krijt

Tijdens de opgravingen stuitten archeologen op 48 prehistorische kuilen met aardewerkfragmenten, dierlijke botten en vuursteen. Koolstofdatering wees uit dat de objecten rond 2950 v.Chr. zijn achtergelaten, diep in de Nieuwe Steentijd (het Neolithicum).

Twee kuilen trokken direct de aandacht van het team, zo meldt wetenschapsmagazine New Scientist. In tegenstelling tot de andere kuilen liepen de wanden van deze twee gaten schuin af naar binnen en bevatten ze geen huishoudelijk afval, maar brokjes kalksteen en houtskool van een es. De archeologen concludeerden dat dit de standplaatsen waren van twee enorme houten kolommen, die destijds zeker vier meter hoog moeten zijn geweest.

Uitgelijnd op de kosmos

Het meest fascinerende detail kwam aan het licht toen archeoastronoom Fabio Silva (verbonden aan het project Stone x Sky) de positie van de twee palen onderzocht. Een denkbeeldige horizontale lijn die getrokken wordt tussen de twee houten kolommen, wijst exact naar de plek aan de horizon waar 5.000 jaar geleden de zon opkwam tijdens de midzomernacht. Deze zichtlijn loopt bovendien exact parallel aan de beroemde zonnewende-as van Stonehenge.

Hoewel de uitlijning in de berekeningen één graad afweek, verklaren de onderzoekers dit door de dikte van de palen, die destijds zo'n vijftig centimeter in doorsnee waren. Dr. Matt Leivers van Wessex Archaeology legt in de Britse krant The Guardian uit dat dit laat zien hoe de neolithische mens zijn plaats in het universum probeerde te begrijpen: "De enorme hoeveelheid energie die destijds is gestoken in het markeren van de zon en haar bewegingen, laat er geen twijfel over bestaan dat dit een religieus fenomeen was dat gedurende millennia het hele landschap heeft gevormd."

Kamp voor bouwvakkers of spirituele voorloper?

De grote vraag is nu hoe dit houten monument zich verhoudt tot Stonehenge zelf. De megalieten van Stonehenge werden pas rond 2500 v.Chr. opgericht, ruim 500 jaar ná de bouw van de houten palen in Bulford. Veel experts vermoeden dat de bouwers tot dezelfde culturele groep behoorden of op zijn minst van elkaars bestaan afwisten. Archeoloog Phil Harding oppert in National Geographic zelfs de theorie dat de locatie in Bulford oorspronkelijk een soort arbeiderskamp was voor de mensen die meebouwden aan de eerste fasen van Stonehenge.

Scepsis in de archeologische wereld

Toch is niet iedereen in de archeologische wereld direct overtuigd van de zonnewende-theorie. Jim Leary, een onafhankelijke archeoloog van de Universiteit van York, tempert het enthousiasme in een reactie. Hoewel hij toegeeft dat een monument dat gericht is op de zonnewende perfect past binnen deze prehistorische periode, plaatst hij een kritische kanttekening: "Slechts twee paalkuilen maken nog geen overtuigende astronomische uitlijning."

Of het nu gaat om een bewust prototype of een toevallige plaatsing, de ontdekking bewijst dat het landschap rondom Stonehenge nog lang niet al zijn geheimen heeft prijsgegeven. Terwijl duizenden mensen zich deze week weer verzamelen bij de stenen om de zonnewende te vieren, deden onze voorvaderen 5.000 jaar geleden op de nabijgelegen heuvels waarschijnlijk exact hetzelfde.