Gebruikten de oude Grieken psychedelische middelen om visioenen op te wekken? Een nieuwe publicatie in Scientific Reports brengt het antwoord hierop een stuk dichterbij. Experimenteel onderzoek toont aan dat de Grieken met eenvoudige, destijds beschikbare technieken in staat waren om giftige moederkoorn te verwerken tot een veilig, geestverruimend extract. Dit zou gebruikt worden bij de Mysteriën van Eleusis. 

Tekst: Rens van Maasakker

Al ruim tweeduizend jaar vragen historici zich af wat de ingewijden precies zagen in de beslotenheid van het Telesterion, de tempel van Demeter. Deelnemers aan de mysteriën, waaronder invloedrijke figuren als keizer Augustus, spraken na afloop over een bevrijdende ervaring die hun kijk op het leven en de dood voorgoed veranderde. Centraal in dit ritueel stond het drinken van de kykeon, een brouwsel van gerst en kruiden.

Sinds de jaren '70 wordt er gespeculeerd dat deze visioenen niet louter spiritueel waren, maar chemisch werden opgewekt door moederkoorn (Claviceps purpurea), een schimmel die op granen groeit. Het grote struikelblok? Moederkoorn is extreem giftig en veroorzaakt ergotisme: een gruwelijke aandoening die leidt tot gangreen, convulsies en vaak de dood.

De 'missing link' uit het lab

Een nieuw onderzoek, onlangs gepubliceerd in Scientific Reports, claimt nu de 'missing link' te hebben gevonden. Farmaceutisch wetenschapper Evangelos Dadiotis (Universiteit van Athene) toonde aan dat de oude Grieken de technologie in huis hadden om de schimmel veilig te maken.

Met behulp van een eenvoudige loogoplossing, gemaakt van water en houtas, een proces dat destijds algemeen bekend was, slaagden de onderzoekers erin de giftige eiwitten in de moederkoorn af te breken. Wat overbleef was LSA (lysergeenzuuramide), een psychoactieve stof die nauw verwant is aan LSD.

"De centrale vraag was of giftige moederkoorn realistisch verwerkt kon worden tot iets psychoactiefs zonder dodelijk te zijn, met middelen uit de oudheid," aldus Dadiotis. "Het antwoord is dus ja."

Archeologische aanwijzingen

Hoewel de chemische haalbaarheid nu bewezen is, ontbreekt het absolute historische bewijs nog. Toch zijn er intrigerende aanwijzingen. In 2002 vonden archeologen in Spanje bij een opgraving van een Eleusinische cultusplaats een ceremoniële vaas. In de vulling van die vaas, én in het tandplak van een daar begraven persoon, werden sporen gevonden van psychoactieve stoffen uit moederkoorn. Dit suggereert dat het recept van de kykeon inderdaad een 'tweak' bevatte die de geest verruimde.

Een traditie van dampen en drugs

Het idee dat Griekse priesteressen onder invloed stonden, is niet nieuw. De meest beroemde zieneres uit de oudheid, de Pythia van Delphi, zat volgens de overlevering op een driepoot boven een rotsspleet waaruit "geestverruimende dampen" opstegen.

Lange tijd werd dit afgedaan als een mythe, tot geologisch onderzoek aan het begin van deze eeuw uitwees dat de tempel van Apollo precies op het kruispunt van twee breuklijnen lag. Uit de kalksteenbodem lekte inderdaad ethyleen, een zoetgeurend gas dat in lage concentraties hallucinaties en een euforische roes kan veroorzaken.
Naast gassen en schimmels wijzen andere bronnen op het gebruik van:

• Alruin en bilzekruid: planten uit de nachtschadefamilie die vaak in verband worden gebracht met rituele trance.
• Opium: in de Minoïsche cultuur zijn beelden gevonden van een 'papavergodin', wat wijst op een eeuwenoud gebruik van de slaapbol.

Conclusie: Feit of hypothese?

Betekent dit dat de Griekse religie één grote trip was? Experts zoals religiewetenschapper Sharday Mosurinjohn blijven voorzichtig. "Chemische haalbaarheid is geen historisch bewijs," waarschuwt zij. Het is mogelijk dat de rituele context, het vasten en de psychologische druk al genoeg waren voor een transcendente ervaring.

Toch opent dit onderzoek een fascinerende deur. Het laat zien dat de priesteressen van Eleusis niet alleen spirituele leiders waren, maar mogelijk ook deskundige 'apothekers' die met as en schimmels de poorten naar het goddelijke wisten te openen.