De Myceense cultuur staat bekend om zijn imposante leeuwenpoorten en het beroemde dodenmasker van Agamemnon. Een recente ontdekking op het Griekse eiland Kefalonia laat echter een andere kant van die cultuur zien. Twee kleine gouden ornamenten uit de 12de eeuw voor Christus bewijzen dat de oude Grieken niet alleen oosterse invloeden hadden, maar ook banden met Noord-Europa. 

Een vreemde vondst in de graven van Kefalonia

De ontdekking werd gedaan in twee afzonderlijke begraafplaatsen in de regio Livatho op Kefalonia. Archeologen vonden daar twee objecten van gehamerd goud die op het eerste gezicht Myceens leken, maar bij nadere inspectie bijzondere elementen bleken te bevatten. Het goud was versierd met cirkels die in elkaar overlopen en een zonnewiel (een kruis binnen een cirkel). Precies deze symbolen riepen direct vragen op bij de archeologen, want deze kwamen in de Oud-Griekse kunst helemaal niet voor. 

Deze motieven waren wel razend populair in het verre noorden en midden van Europa. Daar stonden ze symbool voor de dagelijkse reis van de zon langs de hemel. Dat deze "noordse" zonsymbolen opduiken op een eiland in de Egeïsche Zee, suggereert dat de wereld aan het einde van de bronstijd veel kleiner en verbondener was dan we tot nu toe durfden te vermoeden.

Geen import, maar een 'creatieve vertaling'.

Je zou kunnen denken dat deze voorwerpen simpelweg via handel vanuit het noorden in Griekenland terecht zijn gekomen, maar het verhaal is complexer. Onderzoekers spreken van "materiële verstrengeling"; op de gevonden ornamenten staan namelijk het Europese zonnewiel, gecombineerd met typisch Myceense zigzagpatronen en slakvormige motieven die ook op lokaal aardewerk te vinden zijn.

Dit betekent dat de lokale goudsmeden op Kefalonia niet zomaar iets kopieerden, maar buitenlandse ideeën vertaalden naar hun eigen artistieke taal. Ze namen een symbool uit een andere cultuur over en gaven er hun eigen draai aan. Dit wijst op een dynamische samenleving die openstond voor invloeden van buitenaf en deze wist te versmelten met de eigen tradities.

De reis naar het hiernamaals

Het ornament uit Lakkithra werd gevonden in een collectief graf naast wapens en een houten schild, wat duidt op de begrafenis van een elitekrijger. Wetenschappers vermoeden dat het goudstuk ooit de handgreep van een bronzen spiegel sierde. Dit is een veelzeggend detail: spiegels waren in de oudheid zeldzame luxeartikelen die vanwege hun reflecterende oppervlak vaak geassocieerd werden met de zon.

In de Europese bronstijd werden zonsymbolen vaak gelinkt aan boten en strijdwagens, voertuigen die gebruikt werden voor de reis naar het hiernamaals. Het feit dat dit zonnesymbool op een spiegel in een krijgersgraf is geplaatst, zou kunnen betekenen dat de bewoners van Kefalonia ook de religieuze betekenis achter het symbool begrepen en overnamen. Het hielp de dode mogelijk bij de oversteek naar de andere kant.

Kefalonia als knooppunt van de oude wereld

Waarom juist Kefalonia? Het eiland lag op een strategisch kruispunt van zeeroutes die de Egeïsche Zee verbonden met de Adriatische Zee, en de rest van Europa via Italië. Na de val van de Myceense paleizen rond 1200 v.Chr. viel de centrale controle op de handel weg. Dit gaf lokale elites de vrijheid om zelf op pad te gaan, allianties te sluiten en nieuwe ideeën op te doen.

De gouden ornamenten staan niet op zichzelf. In dezelfde graven zijn ook kralen van Baltisch barnsteen en glas uit de Po-vallei in Italië gevonden. De bewoners van Kefalonia waren dus ondernemende eilandbewoners die deel uitmaakten van een vroeg, groot netwerk. Ideeën en geloofsovertuigingen reisden in die tijd net zo ver mee als de handelsgoederen zelf.