Een passage van het sinterklaasgedicht
Gelders Archief
Oudste Sinterklaasgedicht van Nederland ontdekt in archief
Wie dacht dat rijmen en plagen met Sinterklaas een uitvinding van de negentiende eeuw is, heeft het mis. In het Gelders Archief is het oudst bekende Sinterklaasgedicht van Nederland ontdekt. Het handgeschreven vers uit 1640 laat zien dat de zeventiende-eeuwse Hollanders al net zo zaten te zwoegen op rijm, cadeautjes en flauwe grappen over elkaars liefdesleven als wij nu.
De ontdekking werd gedaan door Johan Oosterman, hoogleraar Oudere Nederlandse letterkunde aan de Radboud Universiteit. Tijdens archiefonderzoek stuitte hij op een adellijk kladboek in het familiearchief Van Rhemen, dat al eeuwenlang in Arnhem wordt bewaard. Tussen de bruiloftsgedichten en aanbevelingsbrieven bleken tot op heden onopgemerkte Sinterklaasversjes te staan.
Een adellijk kladboek vol persoonlijke notities
Het handgeschreven boekje – met inventarisnummer 129A – kent een rijke geschiedenis. Het begon rond 1610 als een zogenaamd vrouwenalbum (album amicorum) waarin een adellijke dame inscripties van vrienden en familie verzamelde.
Nadat het boekje in handen kwam van de familie Van Rhemen (vermoedelijk de Overijsselse edelman Steven Gerhard van Rhemen, die leefde van 1615 tot 1676), werd het gebruikt als kladboek. Omdat het nauwelijks was onderzocht, bleef de bijzondere inhoud lange tijd verborgen in de depots aan de Westervoortsedijk in Arnhem.
handschrift uit 1640: wol en amoureuze plagerijen
In het boekje zijn rond 1640 twee versies van hetzelfde Sinterklaasgedicht genoteerd. In modern Nederlands vertaald, begint het als volgt:
Sint-Nicolaas kwam onverwacht hier naartoe gereden in de nacht. Hij schenkt u iets moois en heeft iets in uw schoen gestopt.
Het gedicht onthult dat de ontvanger een cadeautje van schapenvacht krijgt—mogelijk handschoenen, een muts of een sjaal. Wat dit gedicht zo charmant maakt, is de herkenbaarheid. Zo is in het handschrift te zien hoe de schrijver zelf zocht naar de juiste woorden; zo werd de regel "Hij heefft u heel wel bedacht" doorgestreept en vervangen. Ook wordt er op ironische wijze afgesloten: wie niet tevreden is met wat de Sint brengt, heeft domweg pech. "Ist dan geen meer so is het min."
Op de rechterbladzijde volgt een tweede versie, waarin het gedicht een opvallende wending krijgt. De dichter plaagt de ontvanger of hij misschien liever een geliefde ("een dilck’ oft smucke deern’") had gekregen. Het bewijst dat het Sinterklaasfeest achter de voordeur – ver weg van de openbare verboden van de Gereformeerde kerk – werd gebruikt voor persoonlijke plagerijen en amoureuze toespelingen.
Eerder dan gedacht
Tot deze vondst gold een gedicht uit 1647 van de Nijmegenaar Johan van Someren als het vroegst bekende voorbeeld. Dat gedicht was echter vooral een verkapt liefdesbetuiging waarin Sinterklaas als kapstok werd gebruikt. Het vers van Steven Gerhard van Rhemen uit 1640 is een rasecht Sinterklaasgedicht, en daarmee officieel de oudste van ons land.
Wie het unieke document met eigen ogen wil bewonderen: het handstuk zal op speciale studiezaaldagen te zien zijn in de publieksruimte van het Gelders Archief. De gescande versies zijn daarnaast direct online in te zien via de website van het archief.
