Wie de langstlevende beschaving uit de geschiedenis wil aanwijzen, stuit direct op een probleem: wat is de definitie van een beschaving? Is dat een ononderbroken politiek bestuur, een schrifttraditie of een religie? Afhankelijk van de meetlat die we gebruiken, komen China, het oude Egypte en Mesopotamië als winnaars uit de bus.

Archeologen en historici zijn tegenwoordig voorzichtig met de term 'beschaving'. Waar men honderd jaar geleden nog graag werkte met een hiërarchie van samenlevingen, spreken experts nu liever over culturen en tradities. Dit komt omdat grote rijken vaak periodes kenden van buitenlandse overheersing of enorme culturele verschuivingen, waardoor de lijn met het verleden soms flinterdun werd.

China: de kracht van het schrift

Als we continuïteit meten aan de hand van het schrift, is China een sterke kandidaat. De tekens op de zogenaamde 'orakelbeenderen', die 3200 jaar oud zijn, vertonen duidelijke overeenkomsten met het hedendaagse Chinese schrift. Hoewel de politieke structuur van China door de eeuwen heen radicaal veranderde, denk aan de val van de laatste keizerlijke dynastie in 1911 en de revolutie van 1949, bleven de taal en bepaalde tradities behouden.

Sommigen beweren op basis van neolithische ruïnes in de Yangtze-delta dat de Chinese beschaving al 5.000 jaar oud is. Critici werpen echter tegen dat het moderne China te veel verschilt van het China van vóór de 20e eeuw om van één ononderbroken beschaving te spreken. Zij zien het eerder als een reeks verschillende culturen in hetzelfde geografische gebied.

Egypte en Mesopotamië: de grens van 3.500 jaar

Het oude Egypte wordt vaak als de meest stabiele beschaving gezien. Vanaf de eenwording door de eerste farao’s rond 3100 v.Chr. tot de opkomst van het christendom en de islam hield de Egyptische cultuur het ongeveer 3.500 jaar vol. Hoewel het land periodes van buitenlands bestuur kende (zoals de Hyksos, de Perzen en de Grieken), bleven de religie en de hiërogliefen in de basis herkenbaar.

Mesopotamië (het huidige Irak) volgt een vergelijkbaar pad. Het spijkerschrift ontstond rond 3200 v.Chr. en de verering van Mesopotamische goden hield stand tot in de 3e eeuw n.Chr. Ook hier praten we over een periode van ongeveer 3.500 jaar. Het verschil met Egypte is dat Mesopotamië een lappendeken was van verschillende volkeren, zoals de Sumeriërs, Akkadiërs, Babyloniërs en Assyriërs, die elkaars tradities overnamen en aanpasten.

De vergeten uitdagers

Vaak worden de Indusbeschaving (in het huidige Pakistan en India) of de Caral-cultuur (in Peru) overgeslagen. De Indusbeschaving was tussen 2600 en 1900 v.Chr. technologisch zeer geavanceerd met geplande steden en riolering, maar deze cultuur verdween relatief plotseling, waarschijnlijk door klimaatverandering. Zonder een ontcijferd schrift is het lastig om te bepalen of hun tradities direct zijn overgegaan in latere Indiase culturen.

Een beladen term

De term 'beschaving' werd in de 19e eeuw vooral gebruikt om Europese samenlevingen boven andere culturen te plaatsen. Tegenwoordig kijken archeologen liever naar de overdracht van specifieke gebruiken. Zo gebruiken we nu nog steeds de 60-minutenverdeling voor een uur; een directe erfenis van de Sumeriërs uit Mesopotamië die duizenden jaren oud is. In die zin leven delen van 'oude' beschavingen nog elke dag in onze eigen cultuur voort.