De kleurveranderende beker
© The Trustees of the British Museum, CC BY-NC-SA 4.0, via British Museum
De Lycurgusbeker: een Romeinse optische illusie
Groen als jade bij daglicht, dieprood als er licht doorheen schijnt: de 1.600 jaar oude Romeinse Lycurgusbeker fascineert wetenschappers al decennia met zijn bijna magische kleureffect. Lange tijd was het een raadsel hoe de Romeinen dit voor elkaar kregen, maar onderzoekers van de University of Sheffield is het nu gelukt om dit antieke optische huzarenstukje na te maken.
De beker staat tegenwoordig in het British Museum in Londen. Sinds 1990 is bekend waarom een kleurverandering in de Lycurgusbeker plaatsvindt, maar hoe Romeinse glasmakers dit voor elkaar kregen bleef eeuwenlang een mysterie. In oktober 2026 kwamen we een klein stukje dichter bij het geheim. Professor Carline Jackson en Dr. Lisa Hollands van de University of Sheffield maakten het bijzondere glas opnieuw na. Ze noemen het reproduceren een 'werk van liefde' en 'magie'. Hun onderzoek laat zien hoe knap de Romeinse glasmakers echt waren.
Een koning in de greep van wijnranken
De beker ontleent zijn naam aan Lycurgus, een mythische koning van de Thraciërs die zich verzette tegen Dionysus, de Griekse god van wijn, extase en vruchtbaarheid. In het verhaal straft Dionysus de koning voor zijn verzet. Wijnranken slingeren zich om Lycurgus heen en houden hem gevangen, terwijl de god en zijn volgelingen het schouwspel omringen. Dit gedeelte van de mythe staat op de beker afgebeeld, vandaar de vernoeming.
De keuze voor dit verhaal past goed bij een drinkbeker. Dionysus hoorde namelijk bij wijn en de sociale en religieuze rituelen die erbij horen. De rode en groene kleuren lijken symbool te staan voor druiven en wijnstokken. Archeologisch materiaalspecialist Ian Freestone noemde tegenover The Guardian de bekende theorie dat het kleurcontrast mogelijk het rijpen van druiven verbeeldt.
Ook wordt er door sommige kunsthistorici gedacht dat deze voorstelling mogelijk een verwijzing is naar de nederlaag van keizer Licinius door medekeizer Constantijn de Grote in 324 na Christus. Het ontwerpen van deze beker wordt vaak rond 290-325 na Christus geplaatst, dus is deze connectie mogelijk.
Hoe dit soort bekers werden gebruikt, is nooit zeker vastgesteld. De vooraanstaande theorie is dat kleurveranderende bekers vaak voor speciale gelegenheden werden gebruikt. Een bewijsstuk voor deze theorie is een brief, vermoedelijk geschreven door keizer Hadrianus, over een gift aan zijn zwager. Hij schreef: "Ik heb je veelkleurige bekers gestuurd die van kleur veranderen, aan mij gegeven door de priester van een tempel. Ze zijn speciaal gewijd aan jou en mijn zus. Ik zou willen dat je ze gebruikt bij banketten op feestdagen."
Een alternatief is mogelijk dat ze werden gebruikt om te controleren of een vloeistof giftig was, of als olielamp waarbij het effect tot zijn recht komt.
Glas als beeldhouwwerk
De Lycurgusbeker is een zogeheten diatreta, of kooibeker. De afbeelding aan de buitenkant is namelijk niet op het glas geschilderd of geplakt, maar zit als een opengewerkte, vrijstaande kooi om de eigenlijke beker heen.
Romeinse ambachtslieden maakten eerst een dikke glazen beker. Vervolgens slepen zij met grote precisie delen van de buitenwand weg, zodat een kunstwerk van figuren overbleef. Eén onbeheerste beweging kon het kwetsbare werk beschadigen; Dit was dan ook alleen weggelegd voor de allerbekwaamste meesters van het antieke glasambacht.
De maker van de Lycurgusbeker was dan ook een absolute meester. In het reliëf komen menselijke figuren, dieren en planten voor. Samen lijkt het een schouwspel, maar dan op een beker. De beker is ongeveer 16,5 centimeter hoog en geldt als een van de indrukwekkendste voorbeelden van Romeins glasvakmanschap. Waar veel andere kooibekers vooral geometrische patronen tonen, vertelt dit exemplaar een compleet mythologisch verhaal.
De nanodeeltjes achter het kleurenspel
Het glas zelf bevat piepkleine deeltjes goud en zilver. Zulke deeltjes beïnvloeden hoe licht door het materiaal beweegt. Daardoor ziet de beker er groen uit wanneer licht op het oppervlak weerkaatst, maar rood wanneer licht erdoorheen schijnt. Bij doorvallend licht houden de metaaldeeltjes vooral blauwe en groene lichtkleuren tegen, zodat rood en oranje overblijven. Aan het oppervlak verstrooien de deeltjes het licht op een manier die de groene indruk oplevert. De deeltjes zijn zo klein dat onderzoekers ze nanodeeltjes noemen: ze meten slechts enkele tientallen nanometers.
Een nanometer is extreem klein: in een suikerkorrel passen één miljoen nanometers. De Romeinse glasmakers beschikten natuurlijk niet over de moderne begrippen of meetinstrumenten om dit te verklaren, toch maakten ze een materiaal met structuren op nanoschaal. Daarom noemen onderzoekers deze kunst liefkozend Romeinse nanotechnologie.
Sheffield maakt het Romeinse recept opnieuw
De onderzoekers in Sheffield baseerden hun experimenten op een oud recept van een fragment van het oorspronkelijke glas. Ze verhitten een dikke glasmassa tot ruim boven de duizend graden Celsius. Terwijl het glas afkoelde, groeiden nanokristallen van goud en zilver rond deeltjes in het materiaal. Zo ontstond opnieuw het bijzondere effect van de Lycurgusbeker.
Dat klinkt makkelijker dan het is. De kleur blijkt namelijk sterk afhankelijk van de omstandigheden in de oven. Zelfs de plek waar het glas tijdens het verhitten ligt, kan het uiteindelijke resultaat veranderen. Freestone, die het project volgde, wees erop dat dit de productie voor Romeinse ambachtslieden bijzonder lastig moet hebben gemaakt. Mogelijk hadden zij met de Lycurgusbeker uitzonderlijk veel geluk: ze troffen precies de omstandigheden die de gewenste tinten opleverden.
Onderzoekers hadden in de jaren zestig al glas met vergelijkbare kleurwerking gemaakt. Het team in Sheffield kwam echter dichter bij de specifieke groene en rode tinten van het Romeinse origineel. De nieuwe replica helpt wetenschappers niet alleen het effect te begrijpen, maar ook de moeilijkheden waarmee de oude glasmakers te maken kregen.
Een artistiek vervolg
Over de oorspronkelijke vindplaats, de werkplaats en de opdrachtgever weten we weinig. De beker kwam in de negentiende eeuw in beeld en belandde uiteindelijk bij de familie Rothschild. In 1958 verwierf het British Museum het object. Sindsdien trekt het de aandacht van archeologen en kunsthistorici.
De hernieuwde belangstelling kreeg in 2026 ook een artistiek vervolg. De University of Sheffield liet glaskunstenaar Elliot Walker een hedendaags beeldhouwwerk maken dat het kleurveranderende effect oproept en verwijst naar het Romeinse voorbeeld. Het werk ging in november in Sheffield in première, voordat het een vaste plek kreeg in het Turner Museum of Glass.
