Het stukje parkament waarop een deel van de Odyssee staat
Utrecht University
Uniek fragment van de Odyssee uit de 4e eeuw ontdekt in Utrechtse bibliotheek
Tijdens een onderzoek naar de antieke manuscripten van de Universiteit Utrecht heeft dr. Mark de Kreij (Radboud Universiteit) een zeldzame ontdekking gedaan op een stuk perkament uit de 3e of 4e eeuw na Chr. Op het perkament staan verzen uit het twaalfde boek van Homerus' Odyssee. Wereldwijd zijn er slechts een dertigtal van dit soort vroeg-christelijke of antieke perkamentfragmenten van de Odyssee bekend.
Het fragment (met het catalogusnummer Utrecht Gr. Ms. B6.39a) maakt deel uit van een collectie antieke handschriften die de Universiteit Utrecht halverwege de twintigste eeuw aankocht van de erfgenamen van de Duitse geleerde Carl Schmidt. Het overgrote deel van deze verzameling bestaat uit Koptische teksten op perkament en een aantal Griekse en Egyptische papyri uit het Grieks-Romeinse Egypte.
Het beschadigde en verkleurde strookje perkament werd aanvankelijk aangezien voor een onbeduidend fragment uit de zevende eeuw. Pas toen classicus Mark de Kreij het ragfijne, nette handschrift beter bestudeerde, herkende hij enkele woorden die typerend zijn voor de epossen van Homeros.
Het cruciale kantelpunt van het epos
Verder onderzoek wees uit dat de verzen afkomstig zijn uit boek 12 van de Odyssee. Dit is een sleutelmoment in het verhaal: Odysseus vertelt aan het hof van de Phaiaken hoe zijn bemanningsleden, ondanks zijn uitdrukkelijke verbod, de runderen van de zonnegod Helios hebben geslacht en opgegeten.
Het Utrechtse fragment beschrijft precies het moment waarop Helios ontdekt wat er is gebeurd. In zijn woede eist de zonnegod wraak bij oppergod Zeus, die vervolgens een verwoestende storm stuurt. Deze storm kost al Odysseus' makkers het leven en vernietigt zijn laatste schip. Het is het dieptepunt van zijn tienjarige zwerftocht, maar tevens de omslag naar zijn uiteindelijke terugkeer en wraak op het eiland Ithaka.
Een antieke 'pocketeditie' uit de oase
De pagina is aan weerszijden beschreven, wat aantoont dat het onderdeel was van een zogeheten codex (een vroeg boek) en niet van een boekrol. Gegeven het formaat en het fijne handschrift schat De Kreij in dat de pagina deel uitmaakte van een antieke pocketeditie van de complete Odyssee—in omvang en draagbaarheid vergelijkbaar met een moderne e-reader. De oorspronkelijke eigenaar was waarschijnlijk een welgestelde liefhebber van Griekse literatuur die rond 300 na Chr. in de Egyptische Fayum-oase woonde.
De ontdekking wordt binnenkort officieel gepubliceerd in het wetenschappelijke verzamelwerk Hieratic, Demotic, Greek, and Coptic Texts in the Utrecht University Collection (P.Utr.), waarin De Kreij de antieke handschriften uit de Utrechtse Bijzondere Collecties ontsluit.
