Wie aan archeologie in Rome denkt, ziet al snel het Colosseum of het Forum Romanum voor zich. Maar tegenwoordig moeten archeologen het vooral hebben van wat er verborgen ligt onder de moderne buitenwijken. Tijdens preventief archeologisch onderzoek in de wijk Pietralata, in het oosten van Rome, zijn de overblijfselen van een uitgebreid complex uit de Republikeinse tijd blootgelegd. De vondsten, variërend van monumentale waterbassins tot een heiligdom voor Hercules, laten zien hoe men buiten de stadsmuren van 2.400 jaar geleden leefde.

De rijkdom van een aristocratische familie

De opgravingen, die al sinds de zomer van 2022 gaande zijn onder leiding van de Soprintendenza Speciale di Roma, onthulden een terrein van ongeveer een hectare met een bewoningsgeschiedenis die teruggaat tot de vijfde eeuw voor Christus. Een van de meest spraakmakende ontdekkingen is een grafcomplex bestaande uit twee parallelle gangen die leiden naar monumentale kamergraven. Deze graven behoorden waarschijnlijk toe aan een invloedrijke en welgestelde familie, een zogeheten gens, die in dit gebied haar thuisbasis had.

In de eerste tombe troffen de archeologen een grote stenen sarcofaag aan, vergezeld van drie askruiken en een zeldzame bronzen spiegel. De tweede tombe bevatte de resten van een volwassen man met een opvallend detail: op zijn schedel zijn sporen gevonden van een trepanatie, een prehistorische vorm van hersenchirurgie waarbij een gat in de schedel werd geboord. Dit suggereert niet alleen een hoge sociale status, maar ook een vergevorderde kennis van de geneeskunde in die tijd.

Een altaar voor de sterke beschermer

Niet ver van de graven ontdekten de onderzoekers een klein, vierkant religieus gebouw dat direct verbonden was met een oude weg. Dit heiligdom, of sacello, was waarschijnlijk gewijd aan Hercules. Hoewel het centrale beeld van de godheid ontbreekt, vonden archeologen in een afgesloten votiefdepot onder het gebouw talloze offergaven die deze theorie ondersteunen. In het depot lagen terracotta hoofden, voeten, vrouwenbeeldjes en twee miniaturen van runderen — symbolen die nauw verbonden zijn met de verering van Hercules als beschermheer langs de nabijgelegen Via Tiburtina.

Het altaar, een witte kalkstenen basis in het midden van het gebouw, vormde het hart van de verering. Hoewel sommige geruchten in de media spraken over de vondst van zes bronzen beeldjes van Hercules, houdt het Italiaanse Ministerie van Cultuur het vooralsnog bij de terracotta offergaven. De aanwezigheid van dit heiligdom benadrukt hoe diep religie verweven was met de dagelijkse routes en nederzettingen buiten de stadskern.

De mysteries van de monumentale bassins

Naast de spirituele en funeraire vondsten stuitte het team op twee enorme, monumentale bassins. Het grootste bassin is maar liefst 28 bij 10 meter groot en meer dan twee meter diep. De wanden waren ooit bekleed met glanzend wit pleisterwerk en versierd met nissen. Hoewel het duidelijk is dat deze structuren bedoeld waren voor de opslag of het gebruik van water, tasten archeologen nog in het duister over de exacte functie ervan.

Er zijn aanwijzingen dat de bassins een rituele functie hadden, vergelijkbaar met soortgelijke structuren in de nabijgelegen stad Gabii, maar een industriële toepassing is ook niet uitgesloten. Het uitgebreide systeem van kanalen dat de bassins van water voorzag vanuit een lokale stroom, laat in ieder geval zien dat de bewoners van Pietralata over een indrukwekkend staaltje waterbouwkunde beschikten.

Archeologie als gids voor stadsontwikkeling

Voor Daniela Porro, het hoofd van de archeologische dienst in Rome, bewijst dit project het enorme belang van preventieve archeologie. Terwijl de stad zich moderniseert en uitbreidt, fungeren de buitenwijken als schatkamers van een "verspreid Rome". De vondsten in Pietralata laten zien dat de buitenwijken van Rome net zo levendig en rijk waren als het centrum. Na afronding van de opgravingen is het de bedoeling om de vindplaats toegankelijk te maken voor het publiek, zodat de moderne inwoners van Rome oog in oog kunnen staan met de herinneringen van hun wijk.