De merkwaardige stichting van Wijk bij Duurstede

blog - 13-01-2016


Wijk bij Duurstede werd in het jaar 1300 gesticht op een nauwelijks bewoond drassig terrein waar eerder nog een rivier had gekronkeld. Wie bouwt er nu een nieuwe stad op zo’n plaats? En dat terwijl er overal in de buurt hoger gelegen terreinen, ideaal voor bebouwing, te vinden waren. Omdat niemand zo achterlijk is, moet er wel een goede reden voor zijn. Die was er dan ook.

Vroeg Middeleeuwse handelsplaats

Voordat de stad gesticht werd, was er aan de overkant van de Kromme Rijn al een nederzetting die Wijk genoemd werd, een bescheiden dorp met een kerk en wat boerderijen. Dat was het schamele restant van de Vroeg Middeleeuwse handelsplaats Dorestad, maar veel handel werd er niet meer gedreven. Op de plaats waar eens de behuizingen van handelaren en ambachtslieden zich aaneenregen, werd de vruchtbare bodem door boeren bewerkt. Dat land was in handen van de Utrechtse kerk. Op zich is dat niet zo vreemd als we bedenken dat deze ooit grote delen van Dorestad in bezit had.

Versterkte woontoren

Verderop lagen de landerijen van een andere grootgrondbezitter, dat was de abdij van Deutz bij Keulen. Vanwege de grote afstand liet de abdij het beheer aan een plaatselijke meier over. Door diezelfde afstand had de meier in feite vrij spel en zo kon hij volledig de touwtjes in handen krijgen. Om zijn macht te etaleren, bouwde hij een donjon, een versterkte woontoren, de kern van het latere kasteel Duurstede.

Verre bezittingen

Onder deze omstandigheden is het niet zo verwonderlijk dat de abdij de verre bezittingen aan de Kromme Rijn van de hand wilde doen en die aan de graaf van Gelre overdeed. Die kon weinig anders doen dan de gegroeide situatie door middel van een leenband formaliseren. Hij droeg de goederen over aan de heren Van Abcoude die hoogstwaarschijnlijk al als meier van Deutz de scepter zwaaiden.

Nieuwe stad

Zo kon het gebeuren dat Gijsbrecht van Abcoude in 1300 stadsrechten verleende, niet aan de nederzetting die de Utrechtse kerk in handen had, maar aan een nauwelijks bewoond gebied waar hij het zelf voor het zeggen had. Dat lag aan de overzijde van de Kromme Rijn bij zijn donjon waar het terrein heel wat minder gunstig was dat het hoger gelegen bezit van de Utrechtse kerk. Maar Gijsbrecht, of eigenlijk de schaarse bewoners van de kersverse stad Wijk bij Duurstede moesten het ermee doen. Sterker nog, de meeste bewoners van het oorspronkelijke Wijk vestigden zich, door de stadsrechten van Gijsbrecht gelokt, in de nieuwe stad.

Het merkwaardige gevolg daarvan is dat er binnen de stadswallen geen oudere archeologische objecten dan de veertiende eeuw te vinden zijn, terwijl dat daarbuiten wel het geval is. Buiten de wal is bijvoorbeeld overal Pingsdorfaardewerk aangetroffen dat van de tiende tot in de dertiende eeuw gebakken werd.



Expositie ‘De stichting van Wijk bij Duurstede’ vanaf 24 januari in Museum Dorestad, Wijk bij Duurstede. Zie ook:http://www.museumdorestad.nl/
Afbeelding: Een sarcofaag, opgebouwd uit losse tufsteenblokken op het kerkhof van de oorspronkelijke nederzetting Wijk. (foto RCE Amersfoort)


 

Museum Dorestad

Museum Dorestad in Wijk bij Duurstede herbergt in meerdere opzichten een bijzondere collectie. Het zwaartepunt van het museum ligt – zoals de naam laat zien - bij het onder de aandacht brengen bij een breed publiek van de vroegmiddeleeuwse handelsplaats Dorestad. Daarnaast is er bijzondere aandacht voor het Romeinse verleden waarvan in Wijk bij Duurstede veel is teruggevonden. Hoewel de collectie relatief klein is, maakt de bijzondere samenhang deze waardevol. Museum Dorestad onderscheidt zich door een afgebakende verzameling in tijd en ruimte die nog eens een extra belevingswaarde krijgt doordat de resten van Dorestad letterlijk onder het museum liggen.

De collectie in Museum Dorestad wordt door Luit van der Tuuk beheerd. Hij is tevens verantwoordelijk voor de wisselexposities die periodiek in het museum worden georganiseerd. Buiten zijn werk voor het museum publiceert hij regelmatig over vroegmiddeleeuwse onderwerpen. Van zijn hand verschenen boeken over handel en scheepvaart, de Noormannen, de Friezen en de Franken.

Als conservator van Museum Dorestad gaat hij op deze pagina regelmatig een blog verzorgen over het reilen en zeilen van het museum. Dat kan over allerlei onderwerpen gaan, over de collectie, over wisseltentoonstellingen, maar zeker zal er ook aandacht worden besteed aan de op handen zijnde verhuizing van het museum. Wat komt er allemaal kijken bij de herinrichting die aan de eisen van een veranderende tijd, van een veranderend publiek ook, moet voldoen.